Ewolucja kar porządkowych w polskim prawie pracy – od stalinowskich represji do współczesnej stabilności
Wprowadzenie Kodeksu pracy (1975) i jego znaczenie
Kodeks pracy, który wszedł w życie z początkiem 1975 roku, stanowił kompleksowe uregulowanie najważniejszych przepisów zarówno indywidualnego, jak i zbiorowego prawa pracy. Jego wprowadzenie pozwoliło na uchylenie wielu fragmentarycznych aktów prawnych różnej rangi, niekiedy o przedwojennym jeszcze rodowodzie, które dotychczas regulowały kwestie zatrudnienia (np. ochronę pracy kobiet czy młodocianych).
Katalog kar porządkowych według Kodeksu pracy
Obecnie katalog kar porządkowych, jakie może stosować pracodawca wobec pracowników, jest określony w Kodeksie pracy. Obejmuje on dwie kary niepieniężne – upomnienie oraz naganę. Dodatkowo, w pewnych sytuacjach, pracodawca może również stosować kary pieniężne (choć praktyka pokazuje, że są one mniej popularne niż kary niepieniężne).
Stabilność przepisów i ich ewolucja
Interesujące jest to, że zarówno lista kar, jak i podstawowe zasady ich stosowania – w tym np. terminy przedawnienia – nie uległy znaczącym zmianom od momentu wejścia Kodeksu pracy w życie – z kilkoma wyjątkami. Zmiany wprowadzone w przepisach w latach 90. miały głównie charakter kosmetyczny – np. zmieniono cel, na jaki przeznaczane są kary pieniężne (z poprawy warunków socjalnych na poprawę warunków BHP).
Aż do 1996 roku obowiązywał przepis, który pozwalał pracodawcy powiadomić całą załogę o ukaraniu danego pracownika naganą, jeśli przemawiały za tym względy wychowawcze lub było to konieczne dla utrzymania porządku i dyscypliny pracy. Dziś – w dobie RODO – taka praktyka byłaby trudna do wyobrażenia.
Przed Kodeksem pracy: surowe przepisy z lat 50.
W okresie od 1950 roku do października 1956 roku obowiązywały przepisy ustawy o zabezpieczeniu socjalistycznej dyscypliny pracy. Tworzone w latach stalinowskich i uchylone dopiero na fali odwilży 1956 roku, przewidywały dość surowe środki, jakie miały chronić tę socjalistyczną dyscyplinę pracy. Co charakterystyczne, przepisy te dotyczyły przede wszystkim kwestii nieusprawiedliwionych absencji w pracy.
Ówcześni pracodawcy mogli stosować:
- kary nagany z ostrzeżeniem,
- potrącenie wynagrodzenia za każdy opuszczony dzień (przeciętnego zarobku za 1-2 dni pracy),
- przeniesienie na niżej zaszeregowane stanowisko na maksymalnie miesiąc.
W przypadkach „złośliwego i uporczywego naruszenia dyscypliny pracy” (np. opuszczenie bez usprawiedliwienia 4 lub więcej dni pracy) stosowano kary sądowe, orzekane przez sądy powiatowe:
- obowiązek pozostawania przy dotychczasowej pracy z potrąceniem 10-25% wynagrodzenia (maksymalnie na 3 miesiące) oraz
- zakaz rozwiązania umowy o pracę w trakcie odbywania kary.
Okres przejściowy przed Kodeksem pracy
Przez niemal kolejne 20 lat – a więc do czasu wejścia w życie przepisów Kodeksu pracy, obowiązywały różne przepisy dotyczące kar porządkowych, jakie mogli stosować pracodawcy. Nie były one już tak surowe, jak opisana wyżej ustawa z 1950 roku.
Dopuszczały one m. in. stosowanie do wszystkich pracowników (a więc zarówno robotników, jak i pracowników umysłowych) kar pieniężnych za nieusprawiedliwione opuszczanie miejsca pracy lub spóźnianie się do pracy. Wysokość kary pieniężnej za poszczególne przekroczenie nie mogła przekraczać czwartej części dziennego zarobku pracownika, w ogólnie – nie mogły przewyższać 1/10 części wynagrodzenia „faktycznie przypadającego na umówiony termin wypłaty”. W przypadku niektórych branż (np. kolejarzy) obowiązywały szczególne przepisy, przewidujące sankcje zbliżone raczej do odpowiedzialności dyscyplinarnej (np. wydalenie ze służby).
Trwałość i elastyczność Kodeksu pracy
Brak znaczących zmian w kształcie przepisów Kodeksu pracy dotyczących kar porządkowych, pomimo fundamentalnych przeobrażeń ustrojowych jakie zaszły w Polsce, wskazuje na sukces ówczesnych legislatorów. Udało im się bowiem stworzyć przepisy uniwersalne i elastyczne, które – mimo upływu czasu – nadal spełniają swoją rolę.