Płatny urlop. Czy Polska była prekursorem tej instytucji?
Rzecz dziś niebudząca wątpliwości, jaką jest płatny urlop przysługujący każdemu pracownikowi, nie zawsze była postrzegana jako coś oczywistego. Dlaczego pracodawca ma płacić pracownikowi za czas, w którym ten nie świadczy pracy? To i inne podobne pytania z pewnością padały w debacie towarzyszącej uchwaleniu w przedwojennej Polsce przepisów gwarantujących pracownikom prawo do płatnego urlopu.
Płatny urlop dla wszystkich – zaledwie od nieco ponad 100 lat
Nie było to zresztą tak dawno temu. Ustawę o urlopach dla pracowników zatrudnionych w przemyśle i handlu uchwalono bowiem w maju 1922 roku, a więc zaledwie 104 lata temu.
Była ona pierwszym kompleksowym aktem prawnym obowiązującym na terenie całego kraju, który gwarantował pracownikom prawo do płatnego urlopu. Nie oznacza to oczywiście, że wcześniej instytucja płatnego urlopu wypoczynkowego w ogóle nie była na naszych ziemiach stosowana. Przeciwnie – znały ją przepisy niektórych państw zaborczych, a prawo do urlopu mogło również wynikać z umów zawieranych przez poszczególnych pracodawców czy z układów zbiorowych. Płatny urlop nie był jednak prawem powszechnym, przysługującym wszystkim pracownikom.
Tę zasadę przyjęła dopiero ustawa z 1922 r. Dotyczyła ona szerokich grup pracowników, bez względu na to, czy pracowali w zakładach państwowych, czy prywatnych. W zasadzie wyłączeni spod jej przepisów byli tylko pracownicy sezonowi.
Zgodnie z pierwotnym brzmieniem ustawy pracownicy fizyczni mieli prawo do corocznego, nieprzerwanego urlopu płatnego w wymiarze 12 dni po roku pracy i 15 dni – po trzech latach pracy. Po 10 latach pracy wymiar urlopu wzrastał do miesiąca.
W przypadku pracowników umysłowych po półrocznej nieprzerwanej pracy przysługiwał urlop dwutygodniowy, po rocznej zaś – jednomiesięczny.
Co ciekawe, formalnie ustawa z 1922 r. – oczywiście wielokrotnie później zmieniana – obowiązywała aż do końca 1968 r. Zastąpiła ją ustawa o pracowniczych urlopach wypoczynkowych, a tę z kolei – dobrze nam znany i obowiązujący do dziś Kodeks pracy.
Pominąwszy więc przepisy narzucone przez okupantów w okresie II wojny światowej, na przestrzeni ponad 100 lat w Polsce obowiązywały zaledwie trzy zasadnicze akty prawne regulujące prawo do urlopu wypoczynkowego ogółu pracowników.
Czy Polska faktycznie była prekursorem w dziedzinie prawa do urlopów?
Nie można powiedzieć, że byliśmy prekursorami w zakresie samego stosowania instytucji płatnego urlopu. W bogatszych niż ówczesna Polska i bardziej uprzemysłowionych państwach europejskich płatne urlopy były znane i stosowane wcześniej, choć najczęściej były regulowane układami zbiorowymi. Nie zawsze przysługiwały więc wszystkim pracownikom.
Dobrym przykładem jest Wielka Brytania. Chociaż prace nad ustawą dotyczącą płatnych urlopów podjęto tam dopiero w 1938 r., lektura stenogramu obrad brytyjskiego parlamentu nad projektem ustawy potwierdza, że płatne urlopy na większą skalę zaczęto wprowadzać już po I wojnie światowej, głównie w oparciu o układy zbiorowe. Nadal nie było to jednak prawo powszechne. W 1938 r. szacowano, że w takiej czy innej formie z płatnych urlopów korzystało około 40% pracowników[1].
Polska niewątpliwie znalazła się jednak w gronie tych państw europejskich, które najwcześniej przyjęły powszechnie obowiązujące przepisy gwarantujące pracownikom prawo do corocznego, płatnego urlopu.
Wcześniej od nas zrobiły to m.in. Austria (1919 r.)[2] i Czechosłowacja (1921 r.)[3]. W przypadku Czechosłowacji początkowo prawo do płatnego urlopu zagwarantowano jednak tylko górnikom, a regulacje obejmujące pozostałych pracowników zostały przyjęte dopiero w 1925 r.
Na tle tych regulacji polska ustawa z 1922 r. jawi się więc jako jeden z wcześniejszych przykładów kompleksowego i szerokiego ustawowego uregulowania prawa do płatnego wypoczynku.
Warto też pamiętać, że pierwsza konwencja Międzynarodowej Organizacji Pracy dotycząca płatnych urlopów została przyjęta dopiero w 1936 r., a więc 14 lat po uchwaleniu polskiej ustawy[4].
Historia płatnego urlopu pokazuje zatem, że prawo, które dziś wydaje się czymś całkowicie naturalnym, jeszcze sto lat temu było przedmiotem poważnej debaty. Co więcej, Polska – choć nie była pierwszym państwem, które wprowadziło płatne urlopy – należała do europejskich pionierów ich ustawowego zagwarantowania.
[1] Historic Hansard – Holidays with Pay Bill, debata z 14 lipca 1938 r.
[2] Österreichische Nationalbibliothek – ALEX, Staatsgesetzblatt 1919
[3] Parlament Republiki Czeskiej – materiały dotyczące projektu regulacji urlopów, 1922 r.
[4] Międzynarodowa Organizacja Pracy – Konwencja nr 52 dotycząca płatnych urlopów