Kiedy sobota stała się wolna od pracy?
Przeciętnie 5- dniowy tydzień pracy wydaje się dziś oczywistym standardem. W Polsce nie ma on jednak tak długiej historii, jak mogłoby się wydawać. Kiedy zaczęliśmy korzystać z tego dobrodziejstwa? Zapraszamy na krótką podróż w przeszłość.
Lata 1945-1974
Aż do chwili wejścia w życie Kodeksu pracy, co nastąpiło z początkiem 1975 roku, podstawowym aktem prawnym, który regulował w powojennej Polsce czas pracy w większości przedsiębiorstw, była ustawa z grudnia 1919 roku o czasie pracy w przemyśle i handlu.
Zgodnie z jej ustalonym w 1946 roku brzmieniem, pracujące były wszystkie soboty, choć w te dni pracowano krócej niż pozostałe – bo 6 godzin. Przepis ustawy brzmiał następująco:
Czas pracy wszystkich pracowników, zatrudnionych na mocy umowy w przemyśle, handlu, górnictwie, komunikacji i przewozie oraz innych zakładach pracy, choćby na zysk nie obliczonych, a prowadzonych w sposób przemysłowy, niezależnie od tego, czy te zakłady pracy są własnością prywatną, czy państwową, czy też organów samorządowych wynosi bez wliczenia przerw odpoczynkowych najwyżej 8 godzin na dobę, w sobotę 6 godzin na dobę i nie może przekraczać 46 godzin na tydzień.
Rok 1972 – pojawiają się tzw. dodatkowe dni wolne od pracy
Epoka Gierka przyniosła pierwsze przepisy przewidujące możliwość wprowadzania w zakładach pracy tzw. dodatkowych dni wolnych od pracy. Tuż przed obchodzonym z pompą w PRL świętem 22 lipca ogłoszony został bowiem w 1972 roku dekret o dodatkowych dniach wolnych od pracy. Zakładał on możliwość wprowadzenia w tamtym roku dwóch takich dodatkowych dni wolnych. Nie bezwarunkowo jednak i nie dla wszystkich.
Zgodnie z treścią tego dekretu, udzielenie dni wolnych należało bowiem uzależnić od osiągania przez dane zakłady pracy należytych wyników pracy, a w szczególności od wykonywania planów produkcyjnych lub usługowych, nieprzekraczania planowanego funduszu płac oraz osiągania planowanych relacji ekonomicznych.
Czas nieprzepracowany z uwagi na te dodatkowe dni wolne od pracy należało przy tym wyrównać poprzez odpowiednie zwiększenie wymiaru czasu pracy w dniach poprzedzających te dni (do 9 godzin na dobę, a w sobotę – do 8 godzin). Praca w takim wydłużonym wymiarze była traktowana jako praca w granicach norm czasu pracy, za którą nie przysługiwała dodatkowa gratyfikacja z tytułu pracy nadliczbowej.
Prawa do dni wolnych nie mieli m. in. pracownicy korzystający z urlopów wypoczynkowych dłuższych niż 26 dni roboczych, a także ci, którzy naruszyli dyscyplinę pracy poprzez opuszczenie pracy bez usprawiedliwienia bądź naruszenie obowiązku trzeźwości.
Rok później ówczesna władza postanowiła być bardziej hojna i znów przed 22 lipca opublikowany został kolejny dekret w sprawie dodatkowych dni wolnych od pracy. Tym razem dawał on możliwość wprowadzenia większej liczby takich dni w roku, w tym również bez obowiązku ich odpracowania.
Rok 1975 – wchodzi w życie Kodeks pracy
Obowiązujący aż po dziś dzień Kodeks pracy, w momencie jego wejścia w życie utrzymuje zasadę, że obowiązuje w Polsce 46 – godzinny tydzień pracy. Praca jest zatem co do zasady wykonywana najczęściej również w soboty.
Równocześnie jednak przepisy pozwalają rządowi na określanie wspomnianych wyżej dodatkowych dni wolnych od pracy. W roku 1975 takich dni, przypadających w soboty, mogło być nie więcej niż dwanaście.
Warto przypomnieć, że wprowadzenie wszystkich wolnych sobót było jednym z postulatów „Solidarności” i zostało objęte podpisanymi 3 września 1980 r. tzw. Porozumieniami Jastrzębskimi. Jak jednak pokazała historia, na wprowadzenie w życie tej zasady przyszło jeszcze trochę poczekać.
Począwszy bowiem od 1981 roku Rada Ministrów wydawała odrębnie na kolejne lata rozporządzenia w sprawie czasu pracy i zasad wprowadzania w tzw. uspołecznionych zakładach pracy dodatkowych dni wolnych od pracy (zwykle przewidywały one kilka wolnych sobót w miesiącu).
Nowelizacja Kodeksu pracy z roku 1996
Lata 90 – te to proces stopniowego dochodzenia do znanej dziś zasady przeciętnie 5-dniowego czasu pracy w tygodniu. Obszerna nowelizacja Kodeksu pracy uchwalona w roku 1996 wprowadziła m. in. zasadę, że czas pracy nie może przekraczać 8 godzin na dobę i przeciętnie 42 godzin na tydzień w przyjętym okresie rozliczeniowym. Rozkłady czasu pracy uwzględniać musiały co najmniej 39 dodatkowe dni wolne od pracy w danym roku (w praktyce właśnie soboty), przy czym w każdym okresie obejmującym kolejne trzy miesiące liczba tych dni nie mogła być mniejsza niż 9. Wprowadzone wówczas przepisy pozwalały także na wprowadzenie większej liczby dodatkowych dni wolnych od pracy (do 52 w roku), jednak przy podwyższeniu dobowego wymiaru czasu pracy do 9 godzin.
Reforma roku 2001
O utrwalonej przepisami prawa pracy zasadzie przeciętnie 5-dniowego tygodnia pracy możemy mówić w zasadzie dopiero po wejściu w życie kolejnej dużej nowelizacji Kodeksu pracy, jaka miała miejsce w 2001 roku.
To wówczas wprowadzono też 40 godzinny tydzień pracy, choć odbywało się to stopniowo –w pełni zasada ta obowiązuje bowiem dopiero od początku 2003 roku.
Jak widać, pięciodniowy tydzień pracy to instytucja, która w Polsce nie ma wcale długiej historii. Warto też pamiętać, że dodatkowy dzień wolny od pracy wynikający z zasady przeciętnie 5- dniowego tygodnia pracy wcale nie musi być wyznaczony przez pracodawcę w sobotę (Kodeks pracy takiego wymogu nie stawia).