Od ochrony danych do zarządzania danymi – dlaczego powstał DGA?
W dobie postępującej cyfryzacji oraz dynamicznego rozwoju systemów sztucznej inteligencji, ramy prawne dotyczące zarządzania danymi ulegają istotnej ewolucji. Kluczową podstawą tej zmiany jest Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022/868 z dnia 30 maja 2022 r. w sprawie europejskiego zarządzania danymi (Data Governance Act – DGA). W celu zapewnienia skuteczności unijnych przepisów w krajowym porządku prawnym, polski ustawodawca przyjął ustawę o zarządzaniu danymi, która weszła w życie 23 lipca 2026 r. Ustawa ta precyzuje kompetencje organów nadzorczych oraz zasady odpowiedzialności podmiotów uczestniczących w obrocie danymi.
DGA a RODO – dwa różne podejścia do danych
W przeciwieństwie do rozporządzenia o ochronie danych osobowych (RODO), którego celem jest przede wszystkim ochrona praw osób fizycznych w związku z przetwarzaniem ich danych osobowych, DGA nakierowane jest na ustanowienie mechanizmów umożliwiających szersze wykorzystanie potencjału danych w ramach europejskiej gospodarki cyfrowej. Rozporządzenie zmierza do zapewnienia swobodnego przepływu danych w ramach rynku wewnętrznego przy zachowaniu wysokiego poziomu bezpieczeństwa, zaufania oraz ochrony praw podmiotów, których dane dotyczą.
DGA wprowadza kilka istotnych mechanizmów, w tym:
- możliwość ponownego wykorzystania niektórych kategorii danych będących w posiadaniu podmiotów sektora publicznego;
- ramy prawne dla działalności dostawców usług pośrednictwa danych;
- instytucję altruizmu danych, która umożliwia dobrowolne przekazywanie danych przez osoby fizyczne oraz przedsiębiorców na cele leżące w interesie publicznym, takie jak prowadzenie badań naukowych, czy też rozwój ochrony zdrowia
Dostawcy usług pośrednictwa danych – zaufany pośrednik w świecie danych
Jednym z istotnych elementów Data Governance Act jest wprowadzenie dostawców usług pośrednictwa danych. Są to podmioty, których zadaniem jest ułatwienie nawiązywania relacji pomiędzy osobami posiadającymi dane lub podmiotami nimi dysponującymi a osobami zainteresowanymi ich wykorzystaniem. Dotyczy to zarówno danych nieosobowych, jak i danych osobowych.
Rola takiego podmiotu nie polega jednak na „handlu” danymi ani na wykorzystywaniu ich dla własnych celów. Dostawca usług pośrednictwa danych ma pełnić funkcję neutralnego i zaufanego pośrednika, który zapewnia bezpieczną ich wymianę oraz odpowiednie mechanizmy kontroli dostępu do danych.
Przykładowo, przedsiębiorstwo posiadające dane dotyczące procesów produkcyjnych może udostępnić je jednostce badawczej za pośrednictwem dostawcy, który zapewni prawidłową organizację procesu wymiany danych oraz zgodność z wymaganiami wynikającymi z DGA.
Kto odpowiada za stosowanie nowych przepisów w Polsce?
Realizacja założeń DGA wymaga zaangażowania kilku krajowych organów, którym powierzono odrębne kompetencje.
- Minister Cyfryzacji pełni funkcję punktu kontaktowego dla podmiotów zainteresowanych uzyskaniem dostępu do danych oraz jest organem rozpoznającym środki odwoławcze od rozstrzygnięć wydawanych przez właściwe organy sektora publicznego.
- Z kolei Główny Urząd Statystyczny zapewnia wsparcie eksperckie i metodyczne podmiotom publicznym rozpatrującym wnioski dotyczące udostępnienia danych.
- Istotną rolę powierzono również Prezesowi Urzędu Ochrony Danych Osobowych, który uzyskał nowe kompetencje w zakresie nadzoru nad dostawcami usług pośrednictwa danych oraz organizacjami altruizmu danych.
Kwestia bezpieczeństwa a zakres stosowania DGA
DGA nie obejmuje danych chronionych ze względów bezpieczeństwa publicznego, obronności lub bezpieczeństwa narodowego.
Poza zakresem regulacji pozostają również informacje niejawne, których ujawnienie mogłoby naruszyć interesy Rzeczypospolitej Polskiej.
Należy jednak podkreślić, że samo powiązanie danych z obszarem bezpieczeństwa publicznego, obronności lub bezpieczeństwa narodowego nie jest wystarczające do wyłączenia stosowania DGA. Konieczne jest istnienie podstawy prawnej, która zapewnia ochronę tych danych. Wyłączenie ma zatem charakter przedmiotowy, dotyczy określonych kategorii danych, a nie konkretnych podmiotów posiadających te dane.
Co DGA oznacza dla przedsiębiorców?
Dla przedsiębiorstw Data Governance Act tworzy podstawy bezpiecznego i zgodnego z prawem udostępniania danych, co sprzyja rozwojowi nowych modeli biznesowych, innowacji oraz współpracy pomiędzy sektorem publicznym i prywatnym. Dane są bowiem jednym z kluczowych zasobów współczesnej gospodarki cyfrowej, a dostęp do nich może stanowić istotny czynnik wzrostu konkurencyjności, zwłaszcza w przypadku start-upów oraz małych i średnich przedsiębiorstw.
Korzyści wynikające z wdrożenia rozwiązań przewidzianych w Data Governance Act mają charakter wielowymiarowy i obejmują nie tylko przedsiębiorców, lecz również obywateli oraz podmioty publiczne i prywatne. Szczególne znaczenie przypisuje się możliwości ponownego wykorzystywania określonych kategorii danych chronionych, zwłaszcza na potrzeby działalności naukowej i badawczo-rozwojowej, co ma wspierać rozwój innowacyjnych technologii oraz tworzenie nowych miejsc pracy w Unii Europejskiej.
Źródła: Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022/868 z dnia 30 maja 2022 r. w sprawie europejskiego zarządzania danymi i zmieniające rozporządzenie (UE) 2018/1724 (akt w sprawie zarządzania danymi) (Dz. U. UE. L. z 2022 r. Nr 152, str. 1 z późn. zm.); Ustawa z dnia 27 marca 2026 r. o zarządzaniu danymi (Dz. U. poz. 548); A. Piskorz-Ryń i in. [w:] M. Czerniawski i in., Rozporządzenie w sprawie europejskiego zarządzania danymi (DGA). Komentarz, Warszawa 2025, art. 2.; A. Michałowicz, Altruizm danych w świetle aktu w sprawie zarządzania danymi – między teorią a praktyką, IKA 2022, nr 5, s. 46-61.; https://www.gov.pl/web/cyfryzacja/ustawa-o-zarzadzaniu-danymi-już-obowiazuje; https://uodo.gov.pl/pl/138/4505;